Bakır (Cu)
Bakır, elektron alıp verme kabiliyeti yüksek olan, bağ doku bütünlüğünden demir transportuna kadar pek çok hayati yolağı yöneten esansiyel bir iz elementtir.
Biyoaktif Formlar ve Taşınma
Formlar: Bakır bisglisinat (şelat), bakır glukonat ve bakır sülfat.
Taşınma: Bağırsaktan Ctr1 (bakır taşıyıcı protein 1) ile emilir; kanda %85-95 oranında seruloplazmin proteinine bağlı taşınır, kalanı albümine gevşek tutunur.
Farmakolojik ve Biyokimyasal Etki Mekanizmaları
Ferroksidaz Aktivitesi ve Demir Dolaşımı: Bakır içeren seruloplazmin ve hefaestin enzimleri, enterositten veya depo dokulardan salınan Fe 2+‘yı transferrine bağlanabilecek Fe3+ formuna yükseltger. Bakır yokluğunda demir bağırsakta ve makrofajlarda hapsolur; tedaviye dirençli anemi gelişir.
Kolajen ve Elastin Çapraz Bağlanması: Lizil oksidaz enziminin temel kofaktörüdür. Kolajen ve elastin fibrillerinde kovalent çapraz bağların (desmozin, izodesmozin) kurulmasını sağlayarak aort ve arter duvarlarına gerilme direnci kazandırır.
Nörolojik Bütünlük ve Tirozin Metabolizması: Miyelin kılıf stabilitesini sağlar; dopamin beta-hidroksilaz kofaktörü olarak dopaminin norepinefrine dönüşümünü ve tirozinaz aracılığıyla melanin sentezini yönetir.
Klinik Endikasyonlar ve Kullanım Protokolü
İzole Çinko Tedavisine Bağlı Nötropeni/Anemi Profilaksisi: Yüksek doz çinko alanlarda nörolojik defisit ve hematolojik tablonun bozulmasını önlemek için günde 1–2 mg elementel bakır (bakır bisglisinat formunda).
Toksikoloji ve Genetik Patolojiler
Wilson hastalığı (ATP7B mutasyonu) olan bireylerde biliyer bakır atılımı bloke olduğundan karaciğer, bazal ganglionlar ve korneada (Kayser-Fleischer halkası) toksik birikim gerçekleşir; dışarıdan takviye kesinlikle kontrendikedir.
Temel Kaynaklar
Uauy, R., Olivares, M., & Gonzalez, M. (1998). Essentiality of copper in humans. The American Journal of Clinical Nutrition, 67(5), 952S-959S.
Turnlund, J. R. (1998). Human whole-body copper metabolism. The American Journal of Clinical Nutrition, 67(5), 960S-964S.